hoạn thư

.

TÂM HỒN VIỆT QUA CHỦ ĐỀ VÀ NHÂN VẬT TRUYỆN KIỀU

I.Vài Phác Thảo về chủ đề truyện Kiều
II. Phân tích các nhân vật truyện Kiều với góc nhìn: nhân vật là người Việt
1.Kim Trọng:
2.Thúc sinh:
3.Từ Hải
4. Những nhân vật đàn ông phản diện và Hồ Tôn Hiến.
5.Thúy Vân.
(đã đăng)

***

6. Hoạn Thư

Trong bố cục truyện Kiều, Nguyễn Du dành miêu tả mối tình của Kiều với Từ Hải 382 câu thơ, chiếm 12% cốt truyện, với Kim Trọng cả khi mới quen đến khi tái hợp: 570 câu chiếm 17,5%. Nhưng đối với mối tình của nàng với Thúc Sinh lại diễn đạt tới:776 câu, chiếm dài nhất 24% cốt truyện. Thực ra, trong mối tình với Thúc Sinh có chen thêm Kiều phải đối mặt với Hoạn Thư nên câu truyện dài ra. Hoạn Thư đã trở thành nhân vật điển hình của một người vợ ghen tuông. Có thể nói đây là đoạn mang nhiều kịch tính nhất nên trở thành cảm hứng cho nhiều vở sân khấu: kịch, tuồng…và cho các bài bình luận. Nhiều nhà phê bình xem Hoạn Thư là nhân vật phản diện, tính xấu, nặng lời chê trách, nhất là các bài văn mẫu hướng dẫn học sinh lại đưa quan điểm giai cấp vào phê phán Hoạn Thư. Thật là lệch lạc.
Quả thật trong truyện Hoạn Thư xuất thân dòng dõi : thiên quan chủng tể. Cha nàng là quan Bộ Lại, tương đương bộ nội vụ ngày nay. Hoạn có nghĩa là nhà quan. Tiểu thư nhà quan thường thì nhan sắc không đến nỗi tệ, nên Nguyễn Du không cần nói xấu hay đẹp. Nhận xét đầu tiên cho thấy Hoạn Thư có học, có tứ đức : công dung ngôn hạnh và ảnh hưởng giáo huấn của cha mình:
Ở ăn thì nết cũng hay
Nói điều ràng buộc thì tay cũng già.
Ta chú ý rằng dù Thúc Sinh không thật lòng với nàng nhưng cũng chưa một lời hé răng nói xấu gì về Hoạn Thư khi quen và sống Kiều. Ít nhiều, Thúc cũng là người có học, ham vui nhưng không một lý do gì để trách vợ mình.
Điểm thứ hai ta thấy Hoạn Thư là người khôn ngoan nhưng kín đáo và bản lĩnh. Khi nghe dư luận bàn chồng trăng hoa thì:
Nỗi lòng kín chẳng ai hay
Ngoài tai bỏ mặc gió bay mái ngoài.
Khi có gia nhân báo lập công nàng liền vờ nổi giận:
Chồng ta nào phải như ai
Điều này hẳn miệng những loài thị phi
Vội vàng làm dữ ra uy
Đứa thì vả miệng đứa thì bẻ răng.
Trước khi Hoạn Thư gặp Kiều, những người tai mắt của Hoạn Thư chắc để lập công nên nói xấu về ả kỹ nữ Lâm Tri này chẳng ra gì. Tuy ngoài mặt nàng phải ra vẻ không tin, nhưng chắc máu nóng phải sôi trào. Tâm lý quý bà khi ghen, chưa biết tình địch mặt tròn mặt méo ra sao đã oang oang: “Tưởng ai hơn tôi, chứ với cái con không ra gì đó mà yêu thương! Ông không thấy xấu hổ với bạn bè, hàng xóm sao?” Quý bà nào trong hoàn cảnh Hoạn Thư hoặc từng tư vấn cho bạn chắc nghe thuộc lòng câu nói tương tự. Hoạn bà ủng hộ Hoạn Thư đánh ghen, chẳng những là mẹ chìu con, mà biết đâu quan ông cũng giống thằng rễ! Trách chi Hoạn bà, mẹ nào mà chẳng thế!
Một khi người phụ nữ ghen trước hết máu hận trào lên. Bi hài kịch của người vợ Việt nam, phần đông muốn làm ồn ào cho ra lẽ. Vài chị em cạn nghĩ, đôi khi dồn chồng đến chỗ xấu hổ… bỏ chạy luôn! Nhưng Hoạn Thư thì khác, có thương chồng mới giữ chồng, nén cơn giận, nghĩ tới nghĩ lui đau khổ âm thầm. Rồi tự nhủ cho chồng một giải pháp: thú nhận thì sẽ tìm cách thu xếp. Thú nhận thì còn biết tôn trọng bà đây, còn tưởng bà là con nít mà giấu thì bà cũng liệu bài dấu cho, rồi sẽ biết tay bà:
Làm cho nhìn chẳng được nhau
Làm cho đầy đọa cất đầu chẳng lên
Làm cho trông thấy nhãn tiền
Cho người tham ván bán thuyền biết tay.
Đọc những đoạn này ai cũng cảm giác Hoạn Thư là người nham hiểm. Nhưng nghĩ kỹ lại thì có sư tử Hà Đông nào chẳng gầm gừ như thế. Tự mình gầm với mình chứ tình địch và ông chồng hư của mình nào có nghe. Cụ Nguyễn tả thực đời thường, để trêu các bà đấy thôi. Cụ thừa hiểu nỗi khổ tâm của người vợ thật lòng yêu chồng:
Lửa tâm càng dập càng nồng
Trách người đen bạc ra lòng trăng hoa.
Sau này, Hoạn Thư còn tâm sự riêng với mẹ:
Nỗi chàng ở bạc nỗi mình phận đen
Nghĩ rằng ngứa ghẻ hờn ghen
Xấu chàng mà có ai khen cho mình.
Nàng tự nén trong lòng, chỉ tâm sự với mẹ như thế, cũng đủ hiểu nàng phải trải một chuỗi ngày tháng dày vò gan ruột. Biết chồng hiện không yêu mình mà không làm xấu chồng, muốn níu kéo hôn nhân thì phải làm sao?
Thúc Sinh là chàng công tử bột hời hợt, xem như mình với vợ là một hôn nhân hợp đồng, chẳng qua sự thu xếp của bề trên xứng môn đăng hộ đối: sớm thuận gió đưa. Nhưng Hoạn Thư lại thật lòng yêu chồng, tự nguyện: Cùng chàng kết tóc xe tơ những ngày”. Nàng cũng mang phẩm chất chung thủy, thêm vào đó là người có học, nhất cử nhất động của Thúc Sinh lẽ nào nàng không biết. Hiểu chồng nên cũng tạo cho chồng điều kiện chút thư giãn riêng tư chốn mua vui, mới để đi buôn bán xa nhà, chứ nhà cha mẹ hai bên như thế, nếu cần tiền thì thiếu gì chuyện kinh doanh gần nhà. Ngay từ đầu Hoạn Thư có biểu hiện thông cảm, cởi mở và chìu chồng. Hơn nữa nàng không đến nỗi hẹp hòi theo lễ giáo thời đó:
Ví bằng thú thực cùng ta
Cũng dung kẻ dưới mới là lượng trên.
Dại gì chẳng giữ lấy nền
Tốt gì mà rước tiếng ghen vào mình.
Như vậy rõ ràng Hoạn Thư rất thương chồng. Hãy xem lại ngày nay có chị em nào dám để chồng đi xa khi mình có đủ điều kiện kinh doanh gần nhà không? Tình yêu đơn phương của Hoạn Thư mới thật tội nghiệp. Ta chú ý rằng dù Thúc Sinh không thật lòng với nàng nhưng cũng chưa một lời hé răng nói xấu gì về Hoạn Thư khi mới quen Kiều. Ít nhiều Thúc cũng là người có học, ham vui nhưng không một lý do gì để trách người vợ chu đáo của mình.
Hoạn Thư chỉ muốn răn đe chồng để bảo vệ hạnh phúc của mình và cả danh giá của chồng. Nàng thừa biết để giữ hạnh phúc gia đình, nhờ luật pháp đa thê không ăn thua. Chỉ có vợ chồng thật thà với nhau, có thể thu xếp. Không thật thà thì phải tìm cách trị chồng. Cách trị của Hoạn Thư là bắt cả chồng và người tình phải trả giá:
Trước cho bõ ghét những người
Sau cho để một trò cười về sau.
Bõ ghét là đối với Kiều, nhưng cũng chỉ mức độ ấy thôi, cái chính là cho chồng tự thẹn mà chừa cái tính hứa nhăng hứa cuội. Nếu muốn hành hạ Kiều Hoạn thư đã hành hạ khi vắng chồng, thậm chí trong cơn tam bành thuê người giết Kiều cũng đủ điều kiện.
Nhân đây cũng nói thêm, người ảnh hưởng Hán học coi cái ghen của Hoạn Thư trong Truyện Kiều là tội ác. Ngày nay lại đổ vấy bằng cách gán ghép tính đấu tranh giai cấp: Hoạn Thư đại diện tầng lớp áp bức! Vì vậy trong Kim Vân Kiều truyện phóng tác truyện Kiều, chỉ có sự can thiệp của các ông Việt nho gốc Minh Hương, sẳn máu đa thê lẫn kinh doanh mới bịa thêm nhiều chi tiết Kiều trả thù Hoạn Thư trong đó có lột hết quần áo, treo ngược đầu lên xà đánh đòn. Chi tiết không hề có trong Truyện Kiều. Ngày nay có những tay bút hùa theo xem là sự trả thù công bằng! Thật là những tư tưởng quái dị, xa lạ với văn hóa người Việt.
Người Phụ nữ Việt khi ghen thì đay nghiến hung hăng. Theo truyện thì mẹ Hoạn Thư tìm bọn côn đồ chuyên nghiệp Ưng, Khuyển bắt cóc, và mua lại. Hoạn bà có cho gia nhân đánh roi dằn mặt Kiều, chỉ để hợp thức hóa gia nô. Tuy nhiên Hoạn bà cũng đặt tên là Hoa, xét ra còn đặt cho Kiều một cái tên đẹp. Hoạn Thư không có mặt, khi đưa Hoa nô về nhà, làm nhiệm vụ như bao người khác. Hoạn Thư không lấy cớ đánh đập lần nào. Xét nhân cách một người không dựa vào hành vi mà dựa vào lời nói khi ghen tuông là một sai lầm lớn, Hoạn Thư tìm hiểu nhân thân Kiều,hỏi lại nghề đàn, nàng nhận ra Kiều là người tài hoa, nên đã tỏ ý thương tình:
Tiểu thư xem cũng thương tài
Khuôn uy dường cũng bớt vài bốn phân.
Thông thường người ta hay nói: vài ba phân gần như không nghe vài bốn phân. Nhưng vài ba phân được hiểu là lấy lệ, không đáng kể. Phải chăng tác giả dùng từ vài bốn phân muốn nhấn mạnh Hoạn Thư có phần thông cảm Kiều rất thật tình.
Hoạn Thư chọn cách đánh vào tâm lý cả tình địch lẫn chồng là muốn thay đổi nhận thức. Kiều sẽ hiểu Thúc Sinh là người nhu nhược với vợ cả, không đáng chỗ gửi thân. Thúc Sinh phải hổ thẹn khi đa mang mà không dàn xếp được. Hoạn Thư không chọn cách hành hạ thể xác. Chứng tỏ Hoạn Thư không mang tính ác. Phương pháp của người đàn bà có học, dễ gì đến phụ nữ ngày nay học được cái ghen trí tuệ, hiệu quả ấy. Phải bày cảnh để cho Kiều thấy:
làm ra con ở chủ nhà hai nơi
bắt khoan bắt nhặt đến lời
Bắt quỳ tận mặt bắt mời tận tay.
Làm cho Thúc Sinh phải ngậm bồ hòn làm ngọt:
Cùng trong một tiếng tơ đồng
Người ngoài cười nụ người trong khóc thầm.
Bày trò như vậy để Kiều nhận ra bản chất sợ vợ của chồng, và cho chồng một bài học để đời. Nhưng làm được như thế phải bao nhiêu khổ công suy tính, mỗi khi suy tính là một lần tự hành mình. Khi Hoạn Thư chọn cảnh đẩy tới đỉnh cao hành hạ tâm lý:
Người vào chăn gối loan phòng
Kẻ ra tựa cửa đèn chong canh dài.
Dĩ nhiên Kiều đau đớn, bẽ bàng. Nhưng trong chăn gối, Hoạn Thư ắt không khỏi cô đơn tủi phận khi thấy thái độ chồng mình rất đậm tình với Kiều qua một buổi hành hạ. Suy cho cùng thì trong quan hệ tay ba này Hoạn Thư mới là người khổ trí, khổ tâm nhất. Hoạn Thư không phải là con người ác độc, thù dai. Hành hạ tâm lý hai người có mục đích rõ ràng như nói trên. Chính tình cảm không kìm hãm của đức ông chồng, mới đem lại cái khổ lây cho vợ con lẫn người tình. Răn đe như thế là đủ. Phận đàn bà dễ cảm thông nhau, sau đêm đó Hoạn Thư chủ động bàn với Thúc Sinh về Hoa nô:” rằng tài nên trọng mà tình nên thương”. Hoạn Thư cho Kiều, thân phận một đầy tớ ra Quan Âm Các chép kinh, cử 2 thị nữ chăm sóc là một đặc ân. Tất nhiên cũng cài người ngăn ngừa Thúc Sinh lui tới gây thêm phiền toái cho cả 3 bên. Hoạn Thư chọn pháp danh cho Kiều là Trạc Tuyền ( Dòng suối gội sạch), cho chép kinh chứ không phải quét am là để nàng có cơ hội tiếp xúc kinh Phật, những mong muốn nàng quên đi quá khứ. Cho thấy Hoạn Thư tính toán rất chu đáo. Nếu ác độc, Hoạn Thư có thể đem nô lệ bán lấy lại vốn, chưa kể là bán vào lầu xanh ắt các kỹ viện cũng tranh nhau mua được lãi không chừng. Giả như Thúc Sinh đừng mò tới và xúi Kiều trốn thì nàng đã không sinh ý trốn mang theo chuông vàng khánh bạc phòng thân. Bắt quả tang chồng còn lẹo tẹo, Hoạn Thư vẫn bỏ qua. Chắc là kiếp trước Thúc Sinh tạo nhiều phúc mới gặp được người vợ như thế!
Hoạn Thư đã không ác mà cũng không nhỏ mọn. Kiều ăn cắp chuông khánh, nếu muốn, Hoạn Thư đã truy bắt, có cớ nộp quan xử đánh hoặc bỏ tù, Thúc Sinh cũng bó tay thôi. Nhưng không, nàng coi như chuyện đã rồi. Hoạn Thư khi hiểu người tốt, biết thương người, tạo điều kiện. Bảo vệ mình nhưng biết kìm hãm không hại người, không truy cùng diệt tận. Phẩm chất tưởng như hiếm có nhưng xem lại, không biết có giống phụ nữ nước nào không, nhưng cũng là phẩm chất của đa số quý bà vợ Việt Nam.
Không những chỉ khôn ngoan, Hoạn Thư còn là người dám làm, dám chịu. Khác với đức ông chồng nhát gan, né trách nhiệm:
Cho gươm mời đến Thúc Lang
Mặt như chàm đổ mình dường giẻ run.
Mặc dù Kiều đã ngỏ lời mang ơn với mình suốt đời, vậy mà khi nghe Kiều dọa: “Vợ chàng quỷ quái tinh ma, phen này kẻ cắp bà già gặp nhau”, Thúc Sinh không tận dụng cơ hội mở nửa lời xin Kiều tha cho Hoạn Thư, chỉ biết ” sợ thay mà cũng mừng thầm cho ai”. Mừng cho Kiều là phải lẽ, sợ cho vợ cũng đúng tình, nhưng ngậm miệng quả là gã thất trí!
Ngược lại, Hoạn Thư lại rất bản lãnh, dù lính đã tuốt gươm, hô lớn:
Dưới cờ gươm tuốt nắp ra
Chính danh thủ phạm tên là Hoạn Thư.
Đã vậy, người nắm quyền sinh sát không phải là người khách quan xử án, mà lại là tình địch, mới thấy mặt đã mỉa mai, hăm dọa:
Tiểu thư cũng có bây giờ đến đây
Đàn bà dễ có mấy tay
Đời xưa mấy mặt, đời này mấy gan
Dễ dàng là thói hồng nhan
Càng cay nghiệt lắm càng oan trái nhiều.
Rõ ràng Kiều nhận định xưa nay không có đàn bà nào cay nghiệt như Hoạn thư, và kết án: Mưu sâu cũng trả nghĩa sâu cho vừa!
Vậy mà Hoạn Thư vẫn bình tĩnh, giả bộ hồn lạc phách xiêu, khấu đầu dưới trướng:
Rằng tôi chút phận đàn bà
Ghen tuông thì cũng người ta thường tình
Nghĩ khi ra các viết kinh
Đến khi ra cửa dứt tình chẳng theo
Lòng riêng riêng những kính yêu
Chồng chung chưa dễ ai chìu cho ai.
Có ai thật sự hồn lạc phách xiêu mà ăn nói khéo léo, trình bày lớp lang, biện luận sắc sảo như vậy không? Khi là con cá trên thớt Hoạn Thư đã không làm cho người cầm dao muối mặt. Hoạn Thư chỉ nhắc chuyện ra các viết kinh, không nói chuyện còn vụng trộm tiếp chồng mình. Chỉ nhắc khi ra cửa, không nói việc Kiều lấy cắp. Lại còn xuống nước nhận lỗi, tạo vinh dự cho Kiều:
Trót lòng gây việc chông gai
Dám nhờ lượng bể thương bài nào chăng.
Kiều vốn nổi tiếng ăn nói” sắc sảo mặn mà”, thuyết phục từ ông quan xử án, nhà tu đến hào kiệt thiên hạ, nhưng lần này phải tâm phục khẩu phục một người:
Khôn ngoan hết mực, nói năng phải lời
Tha ra thì cũng may đời
Làm ra thì tiếng con người nhỏ nhen…
Kiều cũng lanh ra phết, xem như số Hoạn Thư gặp người không nhỏ nhen, nhưng thái độ đó cho thấy Kiều là người biết tôn trọng lẽ phải. Vậy mà một số người ngày nay định hướng cho học sinh rằng Hoạn Thư đã bộc lộ tính giảo hoạt khi đối chất với Kiều. Thử hỏi Hoạn Thư có bày vẻ chuyện gì ngoài sự thật hay không? Giảo hoạt, léo lận khác với khôn ngoan. Chính những người cố tình vẽ chuyện, ít xít cho nhiều, biến không thành có mới là giảo hoạt.( tham khảo bài văn mẫu Kiều xử án Hoạn Thư trên Google)
Suy cho cùng, Hoạn Thư là hình ảnh mang phẩm chất phổ biến của người vợ Việt, (dầu không vừa lòng quý ông nhưng chắc chắn các bà hàng xóm ủng hộ ), và ít nhất cũng là con dâu tốt trong mắt nhà chồng. Như đoạn phân tích về Thúc Sinh đã nói, Thúc ông đã khôn ngoan. Không ai hiểu tính khí con dâu bằng cha chồng. ( Thì nó cũng giống mẹ chồng nó thôi!). Ông hiểu con dâu yêu chồng. Đồng thời ông cũng nhận ra Kiều có đủ đức tính của người dâu thảo. Nổi trận lôi đình thử lòng con thì thấy quả nó yêu Kiều. Ông đưa ra công đường làm chứng, khỏi mang tiếng với sui gia. Ta hiểu ngầm, cỡ Thúc Ông thì quan huyện phải hỏi ý kiến xử thế nào. Quan chẳng qua làm theo Thúc ông. Hoạn Thư khôn ngoan chẳng kém, xem như không biết gì, không bao giờ trách móc, xúc phạm đến bên chồng, có như thế mới ràng buộc đạo lý cũng như tình cảm lâu dài của nhà chồng.
Nếu như Thúy Vân là hình ảnh người nội trợ Việt thuần hậu chăm lo gia đình, thì Hoạn Thư lại là người kín đáo, lịch duyệt, là người có bản lãnh xử lý khi gặp gia biến: lúc tình đình xâm nhập hạnh phúc lẫn khi bị tình địch lôi cả nhà ra pháp trường. Phải chăng cách hành xử của Hoạn Thư là bài học cho Kiều khi nàng cương quyết chỉ giữ tình bạn với Kim Trọng sau này. Kiều đã từng nếm mùi, nàng không muốn lại gây khổ cho Thúy Vân. Kiều rất tinh ý khi Thúy Vân lợi dụng chén rượu đặt vấn đề:
Tàng tàng chén cúc dỡ say
Đứng lên Vân mới giải bày một hai
….
Ắt Kiều không thể nào quên một chân lý thầm kín mà Hoạn Thư đã tỏ bày: Lòng riêng riêng những kính yêu. Chồng chung chưa dễ ai chìu cho ai” đã phân tích trong phần Thúy Vân.
Thúc Sinh- Hoạn Thư là một bài học về tình yêu- hôn nhân- gia đình đến nay vẫn còn giá trị. Chọn bạn đời cần tâm đầu ý hợp, nên tự nguyện và tìm hiểu lâu dài trước khi tiến đến hôn nhân chứ không vì tiếng sét. Hôn nhân hợp đồng trên cơ sở lợi ích kinh tế, thoạt đầu không đem lại hạnh phúc đích thực cho mỗi bên. Tuy nhiên hôn nhân nào cũng vậy, đã xây dựng rồi thì không nên buông thả. Người với người sống với nhau đúng mực càng lâu thì tình nghĩa càng bền chặt. Nhờ vậy, nhiều hôn nhân hợp đồng vẫn dần có hạnh phúc và bền vững. Đối với người trưởng thành, tình yêu và tình bạn có ranh giới nhất định. Đặt tình yêu không đúng chỗ gây khổ mình, khổ người.
Nhìn kỹ lại ta thấy Hoạn thư mang tính cách rất gần gũi. Chung thủy và ghen tuông đều là hai mặt của tình yêu và hạnh phúc hôn nhân. Hoạn Thư đã hành xử đúng. Nguyễn Du đưa cảnh Kiều xử Hoạn Thư vào trong truyện là có ý nghĩa, sẽ phân tích kỹ hơn ở cuối phần II này. Ở đây chỉ nhắc lại, tính cách Hoạn Thư là tính cách, tâm lý phụ nữ Việt. Cùng với Thúy Vân, Hoạn Thư là hình ảnh bổ sung cho Kiều, cho phụ nữ đương thời. Nhân rộng ra là cho phụ nữ Việt từ thân phận cho đến tâm hồn. Tôi cảm giác rằng thời nay, ngày càng nhiều Hoạn Thư quanh đây, họ là những phụ nữ có văn hóa và thành đạt.
Viết tới đây, thấy tôi tỏ vẻ bênh vực Hoạn Thư, ai đó đặt câu hỏi: vậy ông có thích bà nhà là một Hoạn Thư không? Xin thưa: Thích hay không thì cũng phải chấp nhận thui! Đọc Truyện Kiều, nhìn gương đó mà tự răn mình!

.

Lê Nghị

Đăng bởi nguyenlacthovan

Sinh tiền bất tận tôn trung tửu Tử hậu thùy kiêu mộ thượng bôi (Nguyễn Du)

Trả lời

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s